Het Kempische heideschaap: kloppend hart van KEMP vzw
Het Kempische heideschaap is een middelgroot schapenras dat zich in de Belgische en Nederlandse Kempen heeft aangepast aan de schrale omstandigheden van de heide. Bij KEMP vzw vormt dit schaap het hart van haar werking.
KEMP vzw is een nomadisch, dienstverlenend landbouwbedrijf zonder eigen gronden. Met haar kudde trekt de organisatie van natuurgebied naar natuurgebied, waar de schapen tegen betaling worden ingezet voor begrazing. Ongeveer driekwart van de opdrachten bestaat uit heidebeheer. De overige opdrachten bestaan uit het onderhoud van bedrijfsgroen, parken, wegbermen en andere groene ruimtes.
Met haar werking draagt KEMP vzw niet alleen bij aan het behoud van het Kempische heideschaap, maar ook aan het voortbestaan van het traditionele Kempische heidelandschap en zijn biodiversiteit.
In 2020 startte KEMP vzw een samenwerking met Lidwina vzw om de schapenwol een nieuwe bestemming te geven. Die wordt verwerkt tot duurzame producten zoals kussens en dekbedden. Uiteraard begint dat proces bij het eeuwenoude ambacht van het scheren van de schapen.
Waarom schapen (en lammeren) elk jaar geschoren worden
Elk jaar rond 15 juni krijgen de schapen van KEMP vzw een scheerbeurt. Die timing is niet toevallig: op dat moment is de wol voldoende “rijp” en klaar om “afgeworpen” te worden. Oorspronkelijk was het oerschaap zelfruiend: het verloor zijn wol vanzelf en die wol had bovendien een donkere kleur. Door eeuwen van domesticatie en gerichte fokkerij is dat veranderd. De wol is vandaag wit en valt niet langer spontaan uit. Om te voorkomen dat schapen een te zware vacht met zich meedragen en daardoor moeilijker kunnen bewegen, worden ze elk jaar geschoren.
Het ongemak voor de schapen wordt dus vooral veroorzaakt door het gewicht van de wol, eerder dan door de warmte ervan. Wol werkt namelijk thermoregulerend: in de winter isoleert het tegen de koude en in de zomer laat het overtollige warmte ontsnappen. Dat merk je ook bij een goede wollen trui of bij wollen sokken: daarin heb je het zelden té warm of té koud. Bovendien bevat wol lanoline, natuurlijke wolvet dat de vacht waterafstotend maakt. Daardoor blijft de huid van een schaap altijd droog.
De jaarlijkse scheerbeurt beschermt de schapen ook tegen wolvliegen: blauwgroene bromvliegen die hun eitjes in de vacht leggen. De larven die daaruit komen kruipen naar de huid en veroorzaken daar pijnlijke wondjes. Na het scheren zijn schapen minstens een maand lang beschermd tegen de wolvlieg.
In de tweede helft van augustus worden de lammeren geschoren. Ze worden in februari geboren – en tegen juni van het daaropvolgende jaar zou hun wol anders te zwaar worden. Zo worden lammeren die in oktober 2025 zijn geboren voor het eerst geschoren in augustus 2026 en daarna opnieuw in juni 2027, samen met de rest van de kudde. Lamswol is de zachtste en fijnste wol en daardoor ook de meest waardevolle. Naarmate een schaap ouder wordt, wordt de wol geleidelijk ruwer.
Rustig het jasje uitdoen
Het scheren van de heideschapen gebeurt bij KEMP vzw aan de schapenstal op de Borgerhoutsendijk in Mol. Het landbouwbedrijf werkt daarvoor samen met twee of drie professionele scheerders, die in ongeveer één minuut een schaap kunnen scheren. Dat gebeurt met scheermachines met speciale, vlijmscherpe messen die moeiteloos door de wol glijden. De topscheerder bij KEMP vzw slaagde er, met de steun van een goed team, in om maar liefst 380 schapen in acht uur tijd te scheren.
De jaarlijkse scheerbeurt kan voor schapen best stressvol zijn. Daarom organiseert KEMP vzw het op zo’n manier dat het “uittrekken van het jasje” voor de dieren zo rustig en diervriendelijk mogelijk verloopt. In de stal wordt een parcours met verschillende bochten uitgezet, waar de schapen elkaar vanzelf doorheen volgen tot ze bij de scheerder aankomen. Omdat schapen echte kuddedieren zijn, is het belangrijk dat ze onderweg steeds andere schapen kunnen zien om hun stressniveau te verlagen. Langs het scheercircuit worden ook lavendelvlaggetjes opgehangen. De zachte geur werkt als aromatherapie en helpt de schapen te ontspannen.
Tijdens het scheren zelf wordt het schaap op de billen gezet. In die houding drukt de maaginhoud licht op de longen, waardoor het dier in een soort kalme, bijna verdoofde toestand terechtkomt. Dat veroorzaakt geen pijn, maar helpt wel om de vacht rustig en veilig af te scheren. Na het scheren mag het schaap zich terug bij de kudde voegen.
De jaarlijkse scheerbeurt is voor KEMP vzw ook het ideale moment om de gezondheid van de kudde te controleren. Waar nodig worden de schapen ingeënt. Daarnaast worden de kuddes opnieuw samengesteld, zodat de groep waarin de ram in september wordt geplaatst al vooraf is gevormd.
Een “waardewolle” grondstof
Het Kempische heideschaap staat al eeuwenlang bekend om zijn hoogwaardige wol. In het begin van de negentiende eeuw werd het ras gekruist met het merinoschaap, waardoor de wol nog fijnere eigenschappen kreeg. Toen de Molse wol- en lakennijverheid in de jaren 1970 zo goed als verdween, verloor de wol haar lokale functie. Ze werd voortaan verkocht aan de hoogste bieder, maar waar het materiaal terechtkwam, bleef vaak onduidelijk.
Om de waarde van de wol te behouden en optimaal te benutten, werd binnen KEMP vzw in 2020 het initiatief MOLWOL opgestart. Daarmee wil de organisatie inzetten op de productie van hoofdkussens en dekbedden, gevuld met 100% natuurlijke wol van de eigen heideschapen.
Tijdens het scheren wordt de wol meteen gesorteerd. A-wol is de fijnste wol, sterk en lang genoeg om er kleding van te vervaardigen. B-wol omvat alle wol die geschikt is om te wassen, en C-wol is de afvalwol. De A-wol wordt verkocht en de B-wol wordt gewassen bij Traitex (Verviers), de enige wolwasserij in West-Europa die grote hoeveelheden wol kan verwerken. De gewassen B-wol komt in pakken van 300 kilogram aan bij vzw Lidwina, een maatwerkbedrijf in de Kempen dat tewerkstellingskansen biedt aan mensen die moeilijk toegang vinden tot de arbeidsmarkt. Daar wordt de wol verwerkt tot kussens en dekbedden.
Via MOLWOL wil KEMP vzw een lokaal, duurzaam en sociaal product op de markt brengen. Lokaal, omdat zowel de wol als de mensen die ermee werken uit de eigen regio komen. Duurzaam, omdat er wordt gekozen voor 100% natuurlijke, plasticvrije materialen en een productieproces dat zo weinig mogelijk energie vraagt. En sociaal, omdat iedereen in de keten er de vruchten van plukt: de medewerkers die het vak leren, de boer die een eerlijke prijs krijgt voor zijn wol, en de klant die een kwalitatief product in handen krijgt.
Meer info
Foto’s en bijdrage: Maarten D’hondt (directeur KEMP vzw)
Immaterieel erfgoed leeft en verandert mee met de gemeenschap. Wat je hierboven leest, is hoe deze praktijk er vandaag uitziet, maar tradities blijven groeien en veranderen. Heb jij andere verhalen of aanvullingen? Deel ze gerust met ons.